Yayoi Kusama, Infinity Mirror
Het werk van de Japanse kunstenares Yayoi Kusama met al haar stippen, pompoenen en spiegelkamers is wereldwijd beroemd. Zo ook haar verschijning: een klein oud vrouwtje met een knalrood-oranje pruik. Achter die vrolijke beelden zat een leven vol hallucinaties, een vlucht naar New York, armoede, avant- garde, psychische problemen, terug naar Japan en uiteindelijk wereldfaam. In het Stedelijk Museum in Amsterdam is een grote overzichtstentoonstelling waar Kusama zelf nog intensief aan heeft meegewerkt.
Door Lucie Th. Vermij
De tentoonstelling in het Stedelijk Museum die eerder al in Bazel en in Keulen te zien was, biedt een overzicht van meer dan zeventig jaar kunstenaarschap. Stippen, spiegelruimtes en enorm grote installaties zijn onlosmakelijk verbonden met Yayoi Kusama. Haar werk is wereldwijd bekend om haar experimenten met patronen en het idee van ‘oneindigheid’. Maar wie mocht denken: Kusama, die ken ik nu wel, met die stippen en pompoenen, moet hier toch eens gaan kijken. Deze tentoonstelling laat haar hele carrière zien: de vroege werken uit haar geboorteplaats Matsumoto, haar baanbrekende experimenten in New York en recente werken uit Tokyo.
Yayoi Kusama (1929–2026) werd geboren in de Japanse provinciestad Matsumoto. Ze groeide op in een welgestelde strenge familie. Haar moeder leidde het familiebedrijf in zaadveredeling. Overal om haar heen groeiden groenten en bloemen. Haar ouders hadden geen gelukkig huwelijk en als meisje moest Yayoi voor haar moeder haar overspelige vader bespioneren. Liever zat ze echter met schetspapier in het groen, tussen de akkers en kassen. Al op jonge leeftijd kreeg ze last van visioenen en hallucinaties. Ze zag gezichten in bloemen, hoorde stemmen en zag patronen en lichtflitsen die zich aan haar opdrongen. De wereld om haar heen leek te verdwijnen onder patronen van stippen. Dat heeft haar leven en werk sterk beïnvloed.Tekenen en schilderen werd haar manier om haar angsten te bedwingen. Kunst was haar medicijn.
Al jong had Kusama artistieke ambities, maar haar dominante moeder moest daar niets van hebben. Toch mocht ze vanaf 1948 aan de School voor Kunst en Kunstnijverheid in Kyoto studeren. Haar eerste werken, aquarellen en gouaches, stelde ze in 1952 ten toon in het stadhuis van Matsumoto. In 1955 werd zij uitgenodigd voor de ‘18th Biennial of the Brooklyn Museum’ in New York. In 1956 besloot zij naar de VS te emigreren. Ze vestigde zich in New York, waar zij al snel een prominente figuur in de kunstscene werd. Ze brak door met monumentale, monochrome schilderijen vol herhalende boogjes en stippen, haar bekende ‘Infinity Nets’, en was pionier van de Popart en het Minimalisme. Haar installaties – waaronder vroege versies van haar ‘Infinity Mirror Rooms’ – inspireerden collega-kunstenaars Andy Warhol en Claes Oldenburg, die er veel beroemder mee werden dan zij. Dat stak haar enorm.
Yayo Kusama, Pumpkin 1981
Het zware leven in New York – waar ze jarenlang keihard werkte en in diepe armoede leefde eiste zijn tol. In 1973 keerde ze terug naar Japan. Na een zware depressie liet ze zich in 1977 vrijwillig opnemen in een psychiatrisch ziekenhuis. Tot haar overlijden eerder dit jaar bleef ze daar wonen. Vanuit haar atelier vlakbij de kliniek waar ze decennialang dagelijks werkte, groeide ze alsnog uit tot een van de populairste en best verkopende kunstenaars ter wereld.
Omdat ik al eerder tentoonstellingen van haar werk gezien en beleefd had, onder andere in Museum Voorlinden in Wassenaar – was ik eerlijk gezegd wel al een beetje murw van de vele gele gestippelde pompoenen en tentakels. Maar in het Stedelijk was ik aangenaam verrast door vooral het geheel, en vooral door haar vroegere werk: verfijnde vroege tekeningen, schilderijen op papier en organische motieven die geïnspireerd waren op haar jeugd. Het zijn tekeningen en schilderijen op papier. Als dochter van plantenkwekers had ze veel organische motieven, verfijnd, in intense kleuren. Kleine patronen in allerlei kleuren vermenigvuldigen zich onder haar handen eindeloos: microben onder een microscoop, sterren in een melkwegstelsel. Ik vind het prachtig.
Kusama, Airship to the osmos
In de tentoonstelling is te zien hoe ze zich telkens weer vernieuwde: in schilderkunst, sculpturen, mode, collages, tekeningen en documentatie van haar vrije-liefde happenings uit de jaren zestig. Natuurlijk is er ook een iconische spiegelkamer, waaronder een nieuwe ‘Infinity Mirror Room’ uit 2025. Daarin schiep ze met behulp van spiegels, lichten en stippen een illusie van een eindeloze ruimte. Als je zo’n kamer binnenstapt, zie je jezelf weerspiegeld en word je opgenomen in een ruimte die eindeloos lijkt door te lopen. En speciaal voor het Stedelijk Museum maakte Kusama nog zo’n spiegelkamer in overtreffende trap: een enorme ruimte vol gele, tentakelachtige vormen die met zwarte stippen zijn bedekt: een surrealistisch, uitdijend universum van.
Kusama aan het werk aan My Eternal Souln
Yayoi in al die verschillende fases komt ook tot leven door de mooie zwart-wit foto’s: de jongere Yayoi, afgebeeld met grote witte bloemen, de kunstenares in New York in de jaren zestig, in haar atelier, als performance kunstenares, bij happenings, vol in de wereld. Een zelfbewuste mooie vrouw, een heel ander beeld dan het oude excentriek vrouwtje met rode pruik in een psychiatrische instelling.
Indrukwekkend vond ik ook de serie ‘My Eternal Soul’ die ze tussen 2009 en 2021 maakte, bestaand uit zo’n 900 vierkante meter schilderijen. Kusama schilderde ze intuïtief, zonder vooropgezet plan, zittend aan een tafel, terwijl ze de doeken steeds ronddraaide. Zo ontstonden fascinerende composities vol abstracte patronen, bloemen, zonnen en gezichten in sprankelende kleuren.
De filosofie achter haar werk was dat de mens slechts een heel klein onderdeel is van een groot, oneindig universum. Meer dan een stip in de grote oneindigheid zijn wij niet. Ze nodigde de toeschouwer uit om los te komen van het eigen 'ik' en op te gaan in een grotere realiteit.
- De tentoonstelling ‘Ýayoi Kusama’ is te zien tot en met 17 januari 2027
- Adres: Stedelijk Museum Amsterdam, Museumplein 10, 1071 DJ Amsterdam.
- Website: https://www.stedelijk.nl/nl/tentoonstellingen/yayoi-kusama
- Catalogus: Leontine Coelewij, Stephan Diederich en Mouna Mekouar (red), Yayoi Kusama, Hatje Cantz Verlag, 2025, ca € 39,95
