De naam Henri Matisse heeft een totaal andere klank en intensiteit dan Pablo Picasso

Henri Matisse, Marguerite met zwarte kat, 1910, Collectie Centre Pompidou
Foto: Aad Hoogendoorn

Henri Matisse: Weelde, kalmte en wellust

De naam Henri Matisse heeft een totaal andere klank en intensiteit dan Pablo Picasso. Beide kunstenaars, inmiddels uitgegroeid tot titanen in de kunstgeschiedenis, waren rivaliserende vrienden. De Franse Matisse, geboren in 1869 was de oudste en voorbestemd voor de advocatuur. De Spanjaard Picasso (geboren in 1881) had een kunstenaar als vader en moedigde zijn zoon aan duiven te tekenen in de duiventil. Toen hij Pablito niets meer kon leren, overhandigde hij zijn palet.

Door Gerda J. van Ham

De naam Matisse heeft een magische klank gekregen, alsof hij schatten wist op te duiken van de oceaanbodem. Visuele vertalingen van vissen, vogels, lagunes, koraal en zeewier, in prachtige scharkeringen diamant, saffier, smaragd en turkoois. Kleuren hebben hun eigen vibratie, ontdekte Matisse. Onder zijn handen veranderde alles in ‘luxe, calme et volupté’ (weelde, kalmte en wellust). Een beroemd citaat uit een gedicht van Beaudelaire en tevens de titel van een reeks schilderijen, waarvan er nu een aantal zijn geëxposeerd in het H’Art Museum.

Terwijl Matisse de vitale kracht van de kleur verkende en de simplificatie van de vorm, bedacht Picasso bij wijze van experiment het Kubisme. Het Kubisme versplintert het silhouet tot een deconstructief lijnenspel. Matisse raakte juist in extase van welvende silhouetten. Uiteindelijk dagen ze elkaar uit en worden tegenpolen. Toch keek de een altijd denkbeeldig mee over de schouder van de ander. Picasso bezocht zijn vriend Matisse vooral aan de Côte d’Azur, als hij met Françoise Gilot en hun kinderen Paloma en Claude op vakantie was. Hij vond het redelijk onbetamelijk dat zijn oudere vriend Henri juist zijn vrouw Françoise als model koos. Later, na haar scheiding, zou Françoise een boek over hun rivaliserende vriendschap schrijven. Op de expositie Chez Matisse hangen twee schilderijen van Picasso en Gilot ‘eensgezind’ naast elkaar, getiteld: Stilleven met kandelaar en Gootsteen met tomaten. Bij Gilot ligt het scherpe mes uitdagend klaar om de rode tomaten van hun vel te ontdoen.

Henri Matisse, Stilleven met Magnolia, 1941, Collectie Centre Pompidou
Foto: Aad Hoogendoorn

Françoise Gilot, Gootsteen en tomaten, 1951, Collectie Centre Pompidou
Foto: Aad Hoogendoorn

De expositie Chez Matisse opent in de kleine kabinetten op de eerste verdieping. De verlichting is niet optimaal. Het zelfportret uit 1900, geschonken door zijn zoon Pierre die kunsthandelaar was in New York, staat stijf in de geplamuurde verf, de Lezende vrouw aan haar secretaire is geschilderd in de sfeer van Corot. Hier is Matisse nog teveel schatplichtig aan de traditie van de Ecole des Beaux-Arts. Dat verandert zienderogen bij het levensgrote portret van zijn dochter Marguerite met zwarte kat, een geschenk van haar erfgenamen aan Centre Pompidou (2013). De achtergrond is deels in rozerood en deels in mintgroen geschilderd. Deze kleuren komen ook terug op haar gezicht, als veegjes verf om haar gezicht meer expressie te geven. Deze schilderstijl staat onder invloed van de Fauvisten. Haar opengesperde ogen lijken op Byzantijnse mozaïeken (Ravenna), ze draagt een blauwe overgooier met witte, hooggesloten bloes. Een fluwelen band met versiering om haar nek maskeert een operatieve ingreep. Liefdevol houdt ze de zwarte kat vast, terwijl ze op een gele stoel zit en in de verte staart. Hoeveel uren heeft ze model gezeten voor dit portret? Of schilderde Matisse haar uit zijn verbeelding. Marguerite was zijn enige dochter uit een verbintenis voor zijn huwelijk met Amélie. Ze zou tijdens de Tweede Wereldoorlog, vanwege haar verzetsactiviteiten, worden opgepakt en op transport gesteld. Tijdens dit transport sprong ze van de trein en wist zich schuil te houden in de Pyreneeën waar het wemelde van de spionnen. Na de bevrijding herenigde ze zich met haar vader in Nice.

Op de eerste verdieping loop ik langs diverse tijdgenoten, schilders van Die Brücke, zoals Kirchner, Nolde en Pechstein en passeer ook enkele grote schilderijen van Matisse, zoals zijn portret van de actrice Greta Prozor. Hier zie je duidelijk dat Kees van Dongen, Matisse tot voorbeeld koos. De Algerijnse vrouw, Interieur met goudviskom en de Violist bij het raam, zijn stuk voor stuk kleurige en experimentele doeken, maar hangen in te kleine ruimtes om volledig tot hun recht te komen.

Nieuwsgierig ga ik op zoek naar een schilderij van Matisse waar ik het bestaan niet van ken. Dat ontdek ik in de grote, verlichte zaal beneden. Ik sta oog in oog met de Lezende vrouw aan de tafel tegen een zwarte achtergrond (1939). De Fauvist Matisse gebruikte zelden zwart, alleen als hij vast liep met de compositie. Bijzonder is dat er van deze lezende vrouw (een thema in zijn oeuvre), ook foto’s bestaan van de poseersessie. Zodat je het originele schilderij minutieus kunt bestuderen in het schilderproces. Jammer dat die foto ontbreekt. Geleidelijk abstraheert Matisse de ruimte van zijn atelier tot een lijnenspel met avontuurlijke kleuren. Alle vormen, zowel van de vrouw als van de vaas met bloemen op de tafel, weerkaatsen in een spiegel. Een beproefd procedé voor academie schilders, maar Matisse gaat veel verder. Hij moet door zijn oogharen hebben gekeken om het tafereel te elimineren tot het hoogst elementaire. Maar niet zoals Mondriaan of Malevich dat deden met de koele berekening van het mathematische. De exuberantie van het boeket bloemen, op de foto herkenbaar als een bos Margrieten, blaast hij op tot een weelde aan kleur en textuur van takken en blaadjes. De vrouw heeft haar benen over elkaar geslagen. Een pose die nogal wat academische vaardigheden vergt. Matisse lapt die regels finaal aan zijn laars, twee golvende lijnen volstaan. De strakke compositie wordt elegant afgewisseld met contrasterende kleuren als poeder roze, fuchsiarood, verzadigd oranje en kanariegeel.

Henri Matisse, Weelde, rust en genot, 1904, Collectie Centre Pompidou
Foto: Aad Hoogendoorn

In de grote zaal beneden hangen enkele topstukken van Matisse, omringd met kunstenaars die zich door hem lieten inspireren. Natuurlijk loop ik direct naar de Roemeense blouse (1940), een verpletterend schilderij dat hij in Nice schilderde in Hotel Regina, waar hij tijdens de oorlog zijn intrek nam met zijn jonge Russische assistente Lydia. Volgens ooggetuigen deed hij maandenlang pogingen om het model te vereenvoudigen. Hij raakte gefascineerd door de Roemeense blouse met het grafisch ontwerp van borduursteken en de gestileerde eikenbladbladeren, als golvende kleurvelden. Wonderschoon. Er schijnen wel 11 stadia te zijn gefotografeerd, voordat het zijn goedkeuring kreeg. De blouse poft over de brede schouders heen, terwijl de blauwe rok scherp gesneden uit beeld raakt. De gezichtsexpressie is uiterst summier, de ogen toegeknepen tot spleetjes. Er bestaat ook een tekening van. Terecht is dit schilderij uit de collectie Centre Pompidou uitverkoren als beeldmerk voor de expositie Chez Matisse. Het ligt voor de hand om te veronderstellen dat Lydia model heeft gezeten. Maar het zou ook Anne de Noailles kunnen zijn of Marthe Bibesco, vrouwen afkomstig uit artistieke adellijke kringen die de weg naar zijn atelier moeiteloos wisten te vinden.

Henri Matisse, De Roemeense blouse, 1940, Collectie Centre Pompidou
Foto: Aad Hoogendoorn

Matisse zou uitgroeien tot heer en meester over een harem aan modellen. Gekleed in een apothekersjas en turend door zijn brillenglazen gaf hij zijn modellen strenge aanwijzingen. Hij ontwikkelde een voorliefde voor vrouwen met een getinte huid en verkleedde hen in oriëntaalse harembroeken en kaftans. Dat hij ook te ver kon gaan in de woekering van ornamenten bewijst het interessante schilderij Decoratieve figuur tegen een ornamentele achtergrond, winter 1938. Het model poseert naakt, tussen een jungle aan planten, Perzisch tapijt en bloemrijk behang. De vrouw lijkt eerder op een Congolees etnografisch beeld van hout dan op een mens van vlees en bloed. Het interieur golft als een rusteloos patroon van plint tot plafond, nergens vindt het oog rust.

In stillevens wist Matisse te betoveren. Wat mij betreft zijn er drie meesterwerken, Stilleven met Magnolia, Interieur in geel en blauw, en Groot interieur in rood. De schilderijen zijn uit de losse pols op het doek gezet met verdunde terpentijn, de ondertekening is nog zichtbaar. We zien doorkijkjes uit het atelier in Le Rêve, een vorstelijk huis aan een baai dat hij betrok met Lydia. Zijn met zorg gekoesterde Bibelot en huisraad vonden hier een nieuwe bestemming. De Venetiaanse stoel met rocaille motief, de schenkkan en de schelp, de Etruskische vaas op het tafeltje met de gekrulde poten. De watermeloenen met hun gestreepte patroon. En ontelbare boeketjes geurende bloemen, dagelijks vers van de markt. Hij speelt wederom met de complementaire kleurvlakken geel en blauw en rood en groen. In het raam schilderde hij met een grove kwast de wuivende palmen met dadels als een paradijselijke idylle.

Henri Matisse, Stilleven met Magnolia, 1941, Collectie Centre Pompidou
Foto: Aad Hoogendoorn

Henri Matisse, Interieur in geel en blauw, 1946, Collectie Centre Pompidou
Foto: Aad Hoogendoorn

Uiteindelijk leed Matisse aan maagkanker, raakte aan bed gekluisterd en was geheel aangewezen op Lydia, die zelf het penseel ter hand nam en doeken schilderde of retoucheerde op zijn aanwijzing. Gefrustreerd pakte hij zelf een grote schaar, gekleurd papier en knipte of zijn leven ervan afhing. De wanden van Le Rêve hingen uiteindelijk vol knipsels alsof hij omringd werd door een weelderige tuin. Het is jammer dat deze knipsels, vanwege hun kwetsbaarheid, niet op de expositie aanwezig zijn. Een treffend slotakkoord is de stralende Rothko; Zwart rood over zwart rood, bij de uitgang. ‘Kleuren hebben hun eigen schoonheid, net zoals de klankkleuren in muziek’, schreef Matisse bij de bevrijding van de oorlog. Kleur overwint alles.

Mark Rothko, Zonder titel, (zwart, rood over zwart op rood), 1964, Collectie Centre
Foto: Aad Hoogendoorn

H’Art Museum, Amsterdam, t/m 14 februari 2027: www.hartmuseum.nl