Suzanne Jongmans, Brotherhood, foto auteur,, Stevenskerk Nijmegen
De tentoonstelling ‘Ver & Nabij – gebroeders Van Lymborch X hedendaagse kunstenaars’ in de Stevenskerk in Nijmegen linkt de prachtige schilderkunst van drie laatmiddeleeuwse Nijmeegse broers aan werk van kunstenaars van nu.
Door: Lucie Th. Vermij
De broers Herman (geboren 1385), Paul (1386) en Johan (1388) van Lymborch worden wel beschouwd als de grondleggers van de Nederlandse schilderkunst. Zij kwamen uit een kunstenaarsfamilie uit Nijmegen en maakten in Frankrijk naam als miniatuurschilders en verluchters van manuscripten. Ze maakten uitzonderlijk kleurige, gedetailleerde en kostbare illustraties in gebedenboeken. Hun bekendste werk, Très Riches Heures du Duc de Berry, is een hoogtepunt van de middeleeuwse boekverluchting. Door hun realistische landschappen, de weergave van het licht en gedetailleerde achtergronden waren ze heel vernieuwend. Ze gebruikten dure pigmenten zoals lapis lazuli en bladgoud, waarmee ze hun miniaturen een ongekende uitstraling gaven. De broers overleden alle drie in 1416 in Bourges, waarschijnlijk aan de pest.
Iris van Herpen, Architectonics look 4, 202023, foto auteur
Misschien kent u ze al of heeft u onlangs kennis met ze gemaakt door de NPO-serie ‘Onbekend en wereldberoemd’ van documentairemaker Sinan Can en kunsthistoricus Pieter Roelofs (Rijksmuseum Amsterdam), beiden ook Nijmegenaren. Dat het werk van de broers relatief weinig bekend is, komt omdat ze geen schilderijen maakten, maar prenten in boeken. Het oorspronkelijke werk is bijna nooit te zien: de boeken liggen veilig opgeborgen in kluizen. In de zomer van 2025 waren bij hoge uitzondering miniaturen uit de Très Riches Heures geëxposeerd op een tentoonstelling in het Musée Condé in Chantilly bij Parijs. Deze tentoonstelling is hiervan een afgeleide.
Juni uit facsimile
U moet dus geen oorspronkelijke werken van de gebroeders Van Lymborch verwachten. Wel liggen er in een vitrine twee facsimile’s van boeken die zij geïllustreerd hebben, in bruikleen van het Nijmeegse Museum Valkhof: de Très Riches Heures en de Belles Heures. Ook hangen uitvergrote reproducties van de miniaturen uit de boeken. Dat is op zich misschien een voordeel, want nu kun je ook zonder vergrootglas zien hoe prachtig gedetailleerd de broers werken.
Daaromheen hangen 130 werken van hedendaagse kunstenaars die een samenspel aangaan de miniaturen van de broers. De selectie is gemaakt door curator Karin van Lieverloo. Zij heeft het werk van de broers in acht thema’s verdeeld, ‘verhalenkamers’ getiteld ‘Blauw’, ‘Paradijs’, ‘Maria’, ‘Mens & Wereldbeeld’, ‘Dood’, ‘Geloof en Hoop’, ‘Heraldiek’ en ‘Kalligrafie’.
De verhalenkamer ‘Blauw’ is de grootste en meest dominante. De uitgesproken heldere kleuren van de miniaturen van de Van Lymborchs waren in de late middeleeuwen zeer gewild bij de adel, want ze gaven status en uitzonderlijkheid aan. Er was bijvoorbeeld brazielhout, afkomstig uit Ceylon en India, nodig om roze te maken. Zeeslakken uit de Tyreense Zee voor purper. Perzische schildluizen voor scharlakenrood. Goudstof uit Mali. En het meest kostbare pigment waarmee de gebroeders schilderden was afkomstig van de steen ‘lapis lazuli’, gedolven in wat nu Afghanistan is.
Vlaggen van Hemaseh Manawi,Rad in de verhalenkamer ''Heraldiek''
De zeldzame pigmenten konden alleen gekocht worden door bijzonder rijke opdrachtgevers. Via lange handelsketens kwamen de stenen naar het atelier van de Van Lymborchs, waar ze gemalen werden, gezuiverd en met een speciale behandeling vermengd tot blauwe verfstof. Hun blauw inspireert nog steeds vele kunstenaars. In deze ‘verhalenkamer’ hangt - behalve grote afbeeldingen van middeleeuwse edelen in blauwe gewaden - ook een aantal indrukwekkende totaal blauwe werken van Levi van Veluw (1985), waaronder een blauwe kapel en beroemde fotoportretten van Suzanne Jongmans (1978), die zich laat inspireren door de statige portretkunst van de oude Italiaanse en Hollandse meesters.
De verhalenkamer ‘Maria’, draait om de moeder van Jezus, die in de late middeleeuwen zeer vereerd werd. De Van Lymborchs hebben haar veelvuldig afgebeeld in een hemelsblauwe koningsmantel. Om de reproducties heen hangt een aantal prachtige hedendaagse blauwe Mariaportretten, van onder meer Mariecke van der Linden (1973) en Jasper Abels (1987).
Jasper Abels, Girl in Bue, 2024, foto auteur
Eveneens indrukwekkend is de verhalenkamer ‘Mens- en Wereldbeeld’. In hun werk brachten de Van Lymborchs hemel en hel, leven en dood, goed en kwaad samen. Ze verbeeldden arm en rijk, aards en hemels, oost en west, ver en nabij naast elkaar. Ze maakten geen onderscheid in de weergave van huidskleur. Dat ze zwarte mensen in hun voorstellingen verbeeldden was binnen de westerse kunstgeschiedenis een noviteit. De broers leefden in een pre-koloniaal tijdperk. De trans-Atlantische slavernij kwam pas eeuwen later. Maar aan het hof van de hertog van Berry waar invloeden van alle windstreken samen kwamen, ontmoetten zij mensen van kleur. De zwarte mensen die ze afbeeldden (onder wie de Koningin van Sheba) stralen waardigheid en gelijkwaardigheid uit. In deze kamer hangt ook werk van Iris van Kensmil (1970) die veel zwarte feministen heeft geschilderd, zoals de Amerikaanse schrijfster bell hooks, de vrijheidsstrijder Angela Davis en een zwarte vrouw met een rode hoofddoek, ‘de rode angisa’. Ook is er fotowerk van Erwin Olaf (1959-2023) en Micky Hoogendijk (1970).
Levi van Veluw; The chapel; 2017
In de verhalenkamer ‘Heraldiek’ zien we beelden uit het atelier van het Nijmeegse familie-atelier Maelwael-Van Lymborch, waar de broers al heel jong het vak van kunstschilder leerden. Zij schilderden metalen en houten schilden, helmen met helmtekens, banieren, vlaggen, zegels, paardendekens, met allerlei uitgesproken symbolen en kleurrijke vormen waarmee vorsten, edellieden, geestelijken, steden, hertogdommen en families zich presenteerden. In deze kamer hangt veel vrolijk makend werk van de Iraans-Nederlandse kunstenares Hemaseh Manawi Rad (1995). Zij maakt kleurrijke wandtapijten en nader textiele vormen die familieverhalen, jeugdherinneringen en dagboekfragmenten uitbeelden, waarmee ze moois uit beide culturen laat zien. Het werk dat hier hangt is geïnspireerd op ‘Ontmoeting der Wijzen’ uit de Très Riches Heures.
Gebroeders van Limborch., Maria
Het is te veel om op te noemen. De verhalenkamers die hier niet beschreven staan (‘Geloof en Hoop’, ‘De dood, ‘Het Paradijs’) zijn ook zeer de moeite waard. Dan is er nog de Gebroeders Van Lymborch-Experience in de 15 meter hoge torenhal van de Stevenskerk: een audiovisuele productie met knappe geanimeerde projecties, muziek en lichteffecten die de middeleeuwen en de meesterwerken van de gebroeders van Lymborch tot leven brengt. De Vlaamse auteur Bart Van Loo vertelt het levensverhaal van de broers. En wie ook genoemd mogen worden: de vrijwilligers bij deze tentoonstelling zijn enthousiast, allerhartelijkst en kundig. ‘Ver & Nabij’ is geweldige ervaring, kleurig, levendig, veelzijdig, relevant.
Facsimile Les Très Riches Heure du Duc de Berry. foyo auteur
- De tentoonstelling ‘Ver & Nabij – gebroeders Van Lymborch X hedendaagse kunstenaars’ in de Stevenskerk in Nijmegen is te zien tot en met 6 april 2026. Entree € 15,-
- Adres Stevenskerk, Stevenskerkhof 62, 6511 VZ Nijmegen.
- Website: https://www.stevenskerk.nl/agenda/ver-nabij-gebroeders-van-lymborch-x-hedendaagse-kunstenaars
