Karakterhoofden, Franz Xaver Messerschmidt, (1770-1783) eigen foto
Fiona Tan (1966) kreeg als eerste hedendaagse kunstenaar de vraag van het Rijksmuseum of ze een tentoonstelling wilde maken op basis van de collectie. 'Monomania' is de uitkomst van haar zoektocht naar de verbeelding van de psychiatrie in de negentiende eeuw, een vakgebied toen nog volop in ontwikkeling. Dat fascineerde Tan al jaren. Een van haar vragen: 'In hoeverre is het mogelijk om aan de buitenkant van een persoon te zien wat er van binnen gebeurt?' Tan's selectie omvat ruim 250 combinaties met schilderkunst, toegepaste kunst en hedendaagse objecten. Sluitstuk is Tan's nieuwe werk 'Janine's Room', een ruimtelijke video-installatie die de kijker langzaam het gevoel moet geven dat niet alles is wat het lijkt, 'realiteit en verbeelding raken steeds meer met elkaar verweven'.
Fiona Tan is een wereldbekende virtueel kunstenaar en filmmaker, met werk dat is opgenomen in onder meer de collecties van Tate Modern, Guggenheim, Centre Pompidou en ons eigen Stedelijk Museum. Volgens het Rijksmuseum is ze vooral bekend van 'research based' video- en filmwerken, zeg maar 'op onderzoek gebaseerd'.
De Kleptomaan, Théodore Géricault1801-1821 foto Rijksmuseum
De ziekte 'monomania' werd in 1810 in het medisch spectrum geïntroduceerd door psychiater Jean-Étienne Esquirol. Door Tan in de expositie-gids gedefinieerd als een vorm van gedeeltelijke krankzinnigheid, 'een enkele ziekmakende obsessie in een verder gezonde geest'. Rond 1850 staat monomanie nog synoniem voor emotionele waanzin, wij noemen dat tegenwoordig acute psychose met waanstoornissen of (manische) depressie.
Tan heeft haar huiswerk zeer toegewijd grondig gedaan, blijkt voor wie puf en/of scherpe ogen genoeg heeft haar gids al tijdens het maken van de ronde te lezen. Aan flinke lappen deskundige tekst geen gebrek, maar waarom er niet ook tekstbordjes ter voorlichting worden aangeboden? Museumkijker bofte: ze had een vriendin mee die delen van de gids voorlas.
Zonde, (Staand naakt met rood haar) Edvard Munch,1902, Foto Rijksmuseum
Tan's zoektocht naar de ware identiteit van de man op 'De kleptomaan' van Géricault (circa 1820-1824) leidt tot haar conclusie dat de titel als onderdeel van een serie van tien portretstudies pas veertig jaar nadat Géricault hem schilderde zijn bedacht. En wie waren zij die terecht kwamen in de Parijse krankzinnigeninstelling Salpêtrière? De inrichting werd een schoolvoorbeeld van de omslag naar een humaner regime in de geestelijke gezondheidszorg in de eerste helft van de negentiende eeuw. De gezichten die ons zaal na zaal aankijken, wat gebeurde daar binnen? Ook als er geen archieven zijn gevonden. kunnen we ons met inlevingsvermogen natuurlijk toch een voorstelling maken van deze levens, ook zonder tekstbordjes.
'Fiona Tan Monomania' duurt tot en met 14 september. Voor meer informatie: http://www.rijksmuseum.nl
Portret van Fiona Tan, Kunstenaar, fotograaf Marieke Wijntjes
